Κύρια Νομική Θέση
Με βάση το διαθέσιμο υλικό, η απλή παραίτηση του εγγυητή από την ένσταση διζήσεως καθιστά κατ’ αρχήν επιτρεπτή τη στροφή της τράπεζας απευθείας κατά του εγγυητή, χωρίς προηγούμενη αναγκαστική εκτέλεση κατά της πρωτοφειλέτριας, σύμφωνα με τα Άρθρο 855 ΑΚ και Άρθρο 857 ΑΚ. Όμως, η παραίτηση αυτή δεν ταυτίζεται με παραίτηση από την ελευθέρωση του Άρθρο 862 ΑΚ· για να ευδοκιμήσει ισχυρισμός του εγγυητή κατ’ Άρθρο 862 ΑΚ, πρέπει να προβάλλονται συγκεκριμένα περιστατικά πταίσματος του δανειστή που κατέστησαν αδύνατη την ικανοποίησή του από την οφειλέτρια.
Νομικό Πλαίσιο
ΝΟΜΟΘΕΣΙΑ
- Άρθρο 847 ΑΚ
Ορίζει την έννοια της εγγύησης: ο εγγυητής αναλαμβάνει απέναντι στο δανειστή την ευθύνη ότι θα καταβληθεί η οφειλή.
- Άρθρο 855 ΑΚ
Καθιερώνει την ένσταση διζήσεως: ο εγγυητής μπορεί να αρνηθεί την καταβολή έως ότου ο δανειστής επιχειρήσει αναγκαστική εκτέλεση κατά του πρωτοφειλέτη και αυτή αποβεί άκαρπη.
- Άρθρο 857 ΑΚ
Προβλέπει ότι ο εγγυητής δεν έχει την ένσταση διζήσεως, ιδίως αν παραιτήθηκε από αυτήν ή αν εγγυήθηκε ως αυτοφειλέτης.
Εφαρμόζεται στις ΑΠ 1087/2019, ΑΠ 1226/2015, ΑΠ 674/2020, ΑΠ 1216/2019, ΑΠ 1431/2019.
- Άρθρο 862 ΑΚ
Ο εγγυητής ελευθερώνεται, εφόσον από πταίσμα του δανειστή έγινε αδύνατη η ικανοποίησή του από τον οφειλέτη.
Εφαρμόζεται στις ΑΠ 1137/2019, ΑΠ 1431/2019, ΑΠ 1216/2019, ΑΠ 1886/2014, ΑΠ 377/2011, ΑΠ 90/2021, ΑΠ 899/2024.
- Άρθρο 868 ΑΚ
Αν απαιτείται καταγγελία για να γίνει απαιτητή η κύρια οφειλή, ο εγγυητής μπορεί, μετά την πάροδο έτους από την εγγύηση, να αξιώσει από τον δανειστή να καταγγείλει και να επιδιώξει δικαστικώς την απαίτηση μέσα σε ένα μήνα, άλλως ελευθερώνεται.
Η διάταξη αφορά ειδικό μηχανισμό ενεργοποίησης του δανειστή από τον εγγυητή και όχι αυτοδίκαιη υποχρέωση του δανειστή να στραφεί πρώτα κατά του πρωτοφειλέτη.
- Ν2251 Άρθρο 2
Ρυθμίζει την ακυρότητα καταχρηστικών γενικών όρων συναλλαγών. Από τη νομολογία του υλικού προκύπτει ότι η προστασία εξαρτάται από το αν ο εγγυητής είναι πράγματι καταναλωτής και από τις ειδικές περιστάσεις γνώσης, εμπειρίας και επαγγελματικής σύνδεσης.
ΝΟΜΟΛΟΓΙΑ
Α) Ενισχυτικά επιχειρήματα
1. Άρειος Πάγος 90/2021
- Σχετικότητα: Η απόφαση εξετάζει ευθέως το Άρθρο 862 ΑΚ σε υπόθεση τραπεζικής πίστωσης με εγγυητή, όπου προβαλλόταν αδράνεια της τράπεζας να λάβει μέτρα κατά του πρωτοφειλέτη.
- Κρίση: Η επιταγή προς πληρωμή ανερχόταν σε 257.991,93 ευρώ. Ο πρωτοφειλέτης διέθετε ακίνητη περιουσία άνω των 500.000 ευρώ και απαιτήσεις 583.999,38 ευρώ και 220.466,34 ευρώ. Ο Άρειος Πάγος έκρινε ότι δεν συνέτρεχε αδυναμία ικανοποίησης του δανειστή από τον πρωτοφειλέτη.
- Εφαρμογή: Η απόφαση είναι κρίσιμη για την τράπεζα: η μη λήψη μέτρων κατά της εταιρείας δεν αρκεί από μόνη της για ελευθέρωση του εγγυητή κατ’ Άρθρο 862 ΑΚ. Απαιτείται να προβάλλεται και να αποδεικνύεται ότι η ικανοποίηση από την πρωτοφειλέτρια κατέστη αδύνατη εξαιτίας πταίσματος της τράπεζας.
2. Άρειος Πάγος 1137/2019
- Σχετικότητα: Αφορά διαταγή πληρωμής κατά εγγυητή τραπεζικής πίστωσης, με ρητή παραίτηση από την ένσταση διζήσεως και από την ελευθέρωση του Άρθρο 862 ΑΚ.
- Κρίση: Πιστωτικό όριο 1.800.000 ευρώ, αναγνώριση χρεωστικού υπολοίπου 191.678,27 ευρώ, τελικό χρεωστικό υπόλοιπο 1.472.166,48 ευρώ. Ο λόγος ανακοπής περί Άρθρο 862 ΑΚ απορρίφθηκε ως αόριστος.
- Εφαρμογή: Ενισχύει το επιχείρημα ότι, ακόμη και όταν προβάλλεται Άρθρο 862 ΑΚ, απαιτείται ειδική και συγκεκριμένη επίκληση: ποια ήταν η περιουσία της οφειλέτριας, ποια μέτρα παρέλειψε η τράπεζα, πώς και πότε κατέστη αναξιόχρεη. Στη δική σας υπόθεση, αν ο εγγυητής περιοριστεί να ισχυριστεί ότι «η τράπεζα δεν κατάσχεσε πρώτα την εταιρική περιουσία», ο ισχυρισμός, με βάση την ΑΠ 1137/2019, είναι ευάλωτος ως αόριστος.
3. Άρειος Πάγος 1216/2019
- Σχετικότητα: Εξετάζει αν η καθυστέρηση του δανειστή να κλείσει λογαριασμό και να λάβει μέτρα συνιστά πταίσμα κατά το Άρθρο 862 ΑΚ.
- Κρίση: Χρεωστικό υπόλοιπο 44.896,00 ευρώ. Το δικαστήριο έκρινε ότι η παράλειψη κλεισίματος του λογαριασμού νωρίτερα συνιστά ελαφρά αμέλεια και όχι βαριά.
- Εφαρμογή: Η απόφαση υποστηρίζει ότι όχι κάθε καθυστέρηση ή πλημμελής διαχείριση της απαίτησης αρκεί για ελευθέρωση του εγγυητή. Αν υπάρχει παραίτηση από το Άρθρο 862 ΑΚ, η ελαφρά αμέλεια δεν αρκεί. Ακόμη και αν δεν υπάρχει ρητή παραίτηση από το Άρθρο 862 ΑΚ στο δικό σας ιστορικό, η απόφαση δείχνει ότι το πταίσμα πρέπει να είναι ουσιώδες και αιτιωδώς συνδεδεμένο με την αδυναμία ικανοποίησης.
4. Άρειος Πάγος 1087/2019
- Σχετικότητα: Αφορά διαταγή πληρωμής για κατάλοιπο αλληλόχρεου λογαριασμού και ρητή παραίτηση του εγγυητή από την ένσταση διζήσεως.
- Κρίση: Συνολικό χρεωστικό κατάλοιπο 3.232.263,86 ευρώ, με χρεώσεις από κατάπτωση εγγυητικών επιστολών 208.669,61 ευρώ και 208.221,70 ευρώ. Ο Άρειος Πάγος έκρινε ότι ο όρος παραίτησης από την ένσταση διζήσεως απηχεί το Άρθρο 857 ΑΚ και δεν αποτελεί καταχρηστικό όρο.
- Εφαρμογή: Ισχυρό επιχείρημα υπέρ της τράπεζας ότι η ρήτρα παραίτησης από τη διζήση είναι κατ’ αρχήν έγκυρη και επιτρέπει απευθείας στροφή κατά του εγγυητή χωρίς προηγούμενη εκτέλεση κατά της εταιρείας.
5. Άρειος Πάγος 674/2020
- Σχετικότητα: Αφορά διαταγή πληρωμής κατά εγγυητών που είχαν αναλάβει ως αυτοφειλέτες και είχαν παραιτηθεί από τα δικαιώματα των άρθρων 855 και 862-869 ΑΚ.
- Κρίση: Πίστωση 800.000 ευρώ, χρεωστικό υπόλοιπο 816.331,17 ευρώ, αναγνώριση υπολοίπου 815.026,66 ευρώ.
- Εφαρμογή: Ενισχύει τη θέση ότι σε τραπεζική πίστωση ο αυτόχρεος εγγυητής μπορεί να εναχθεί ή να βαρυνθεί με διαταγή πληρωμής για το κατάλοιπο χωρίς να απαιτείται προηγούμενη εξάντληση της περιουσίας της πρωτοφειλέτριας, όταν έχει παραιτηθεί από τα σχετικά δικαιώματα.
Β) Αντιμετώπιση αντιρρήσεων
1. Άρειος Πάγος 377/2011
- Ποια θέση στηρίζει: Στηρίζει τη θέση του εγγυητή ότι μπορεί να ελευθερωθεί κατ’ Άρθρο 862 ΑΚ, παρά προηγούμενη παραίτηση, όταν υπάρχει βαριά αμέλεια του δανειστή.
- Διαφορετικά γεγονότα: Εκεί υπήρχε συγκεκριμένο προσφερθέν ποσό 4.000.000 δολ. που, αν διαχειριζόταν ορθά η τράπεζα, θα εξοφλούσε το δάνειο. Η τράπεζα το διαχειρίστηκε με τρόπο που απέκλεισε την προπληρωμή και δημιούργησε ζημία.
- Αντίκρουση: Η υπόθεση αυτή προϋποθέτει εξαιρετικά συγκεκριμένο και σοβαρό πταίσμα της τράπεζας, όχι απλή παράλειψη να στραφεί πρώτα κατά της εταιρείας. Αν στο δικό σας ιστορικό δεν υπάρχουν αντίστοιχα συγκεκριμένα περιστατικά βαριάς αμέλειας, η επίκλησή της διαφοροποιείται ουσιωδώς.
2. Άρειος Πάγος 1886/2014
- Ποια θέση στηρίζει: Στηρίζει ότι ο ισχυρισμός περί ελευθέρωσης του εγγυητή κατ’ Άρθρο 862 ΑΚ είναι νομικά σοβαρός και απαιτεί ειδική αιτιολόγηση από το δικαστήριο.
- Διαφορετικά γεγονότα: Υπήρχαν επανειλημμένες απλήρωτες επιταγές από 12/2001 και 3-4/2002, ενώ η πίστωση συνεχιζόταν μέχρι 15-7-2002 με υπόλοιπο 44.896 ευρώ.
- Αντίκρουση: Η απόφαση δεν δέχθηκε οριστικά ελευθέρωση του εγγυητή, αλλά αναιρεί για ανεπαρκείς αιτιολογίες. Άρα είναι χρήσιμη για τον εγγυητή μόνο αν προβάλλει συγκεκριμένα περιστατικά πταίσματος. Δεν αρκεί η γενική επίκληση ότι «η τράπεζα δεν κατάσχεσε την εταιρική περιουσία».
Δεν εντοπίστηκε αντίθετη νομολογία στις διαθέσιμες αποφάσεις ως προς το ότι η απλή παραίτηση από τη διζήση επιτρέπει κατ’ αρχήν απευθείας στροφή κατά του εγγυητή. Η αντίθεση εντοπίζεται μόνο ως προς το αν συντρέχουν ειδικές προϋποθέσεις ελευθέρωσης κατ’ Άρθρο 862 ΑΚ.
Προτεινόμενη Επιχειρηματολογία
Αν εκπροσωπείτε την τράπεζα
1. Κύριο επιχείρημα περί διζήσεως
Εφόσον ο εγγυητής παραιτήθηκε από την ένσταση διζήσεως, δεν μπορεί να απαιτήσει προηγούμενη αναγκαστική εκτέλεση κατά της εταιρείας, σύμφωνα με Άρθρο 857 ΑΚ και ΑΠ 1087/2019.
Αν η σύμβαση τον χαρακτηρίζει και ως αυτοφειλέτη, το επιχείρημα ενισχύεται περαιτέρω, όπως στις ΑΠ 674/2020 και ΑΠ 1226/2015.
2. Απόκρουση του Άρθρο 862 ΑΚ
Ο εγγυητής πρέπει να επικαλεστεί συγκεκριμένα περιστατικά πταίσματος της τράπεζας και αιτιώδη σύνδεσμο με αδυναμία ικανοποίησης από την εταιρεία. Η απλή μη κατάσχεση εταιρικής περιουσίας δεν αρκεί, κατά ΑΠ 90/2021 και ΑΠ 1137/2019.
3. Απόκρουση καταχρηστικότητας της ρήτρας
Η παραίτηση από τη διζήση δεν είναι αφ’ εαυτής καταχρηστική, κατά ΑΠ 1087/2019. Αν ο εγγυητής συνδέεται επιχειρηματικά με τη δανειολήπτρια, μπορούν να αξιοποιηθούν αναλογικά οι ΑΠ 1226/2015 και ΑΠ 1346/2022 για να αποκρουστεί επίκληση του Ν2251.
Αν εκπροσωπείτε τον εγγυητή
1. Μη σύγχυση Άρθρο 855 ΑΚ με Άρθρο 862 ΑΚ
Η παραίτηση από τη διζήση δεν σημαίνει αυτομάτως και παραίτηση από την ελευθέρωση λόγω πταίσματος του δανειστή. Πρέπει να ελεγχθεί ακριβώς το κείμενο της σύμβασης. Το υλικό δείχνει ότι τα δικαστήρια διακρίνουν ρητά τις δύο ενστάσεις, βλ. ΑΠ 1137/2019, ΑΠ 1216/2019, ΑΠ 899/2024.
2. Συγκεκριμενοποίηση του ισχυρισμού του Άρθρο 862 ΑΚ
Πρέπει να προβληθούν συγκεκριμένα:
- ποια περιουσιακά στοιχεία είχε η εταιρεία,
- πότε ήταν διαθέσιμα,
- ποια μέτρα μπορούσε να λάβει η τράπεζα,
- πώς η παράλειψη αυτή οδήγησε σε αδυναμία ικανοποίησης.
Χωρίς αυτά, ο ισχυρισμός κινδυνεύει να απορριφθεί ως αόριστος, κατά ΑΠ 1137/2019.
3. Επίκληση Άρθρο 868 ΑΚ μόνο αν συντρέχουν οι προϋποθέσεις του
Η διάταξη μπορεί να αξιοποιηθεί μόνον αν η κύρια οφειλή κατέστη απαιτητή μετά από καταγγελία και ο εγγυητής είχε αξιώσει από τον δανειστή να καταγγείλει και να επιδιώξει δικαστικώς την απαίτηση μέσα σε ένα μήνα. Από τα δοθέντα πραγματικά περιστατικά δεν προκύπτει ότι έγινε τέτοια αξίωση. Άρα το Άρθρο 868 ΑΚ δεν φαίνεται, με τα παρόντα δεδομένα, να θεμελιώνει αυτοτελώς άμυνα.
4. Ν2251/1994
Η επίκληση καταναλωτικής προστασίας είναι αβέβαιη. Οι ΑΠ 1226/2015, ΑΠ 828/2018, ΑΠ 1137/2019 και ΑΠ 1346/2022 δείχνουν ότι η ιδιότητα του εγγυητή ως καταναλωτή κρίνεται από τη σχέση του με την επιχειρηματική πίστωση, την εμπειρία και τη σύνδεσή του με την οφειλέτρια. Αν ο εγγυητής είναι μέτοχος, διαχειριστής, συγγενικά ή επιχειρηματικά συνδεδεμένος, η επίκληση του Ν2251 αποδυναμώνεται.
Νομολογιακή Ισχύς
Παγία ως προς τα εξής:
- η παραίτηση από την ένσταση διζήσεως είναι κατ’ αρχήν έγκυρη και επιτρέπει απευθείας στροφή κατά του εγγυητή: ΑΠ 1087/2019, ΑΠ 674/2020, ΑΠ 1226/2015.
- η ελευθέρωση κατ’ Άρθρο 862 ΑΚ απαιτεί συγκεκριμένο πταίσμα του δανειστή και αδυναμία ικανοποίησης από τον πρωτοφειλέτη: ΑΠ 90/2021, ΑΠ 1137/2019, ΑΠ 1216/2019, ΑΠ 377/2011, ΑΠ 1886/2014.
Πρακτικές Συστάσεις
1. Ελέγξτε ακριβώς τη ρήτρα εγγύησης.
Άλλο η παραίτηση από το Άρθρο 855 ΑΚ και άλλο από το Άρθρο 862 ΑΚ. Η διαφορά είναι κρίσιμη.
2. Αν είστε υπέρ του εγγυητή, μην στηριχθείτε μόνο στο ότι δεν έγινε κατάσχεση της εταιρικής περιουσίας.
Με βάση ΑΠ 90/2021 και ΑΠ 1137/2019, αυτό δεν αρκεί.
3. Συλλέξτε αποδείξεις για την περιουσία της εταιρείας κατά τον κρίσιμο χρόνο.
Χρειάζονται συγκεκριμένα στοιχεία για ακίνητα, απαιτήσεις, τραπεζικούς λογαριασμούς, εκκρεμείς εισπράξεις, τυχόν μεταβιβάσεις.
4. Εξετάστε αν είχε αποσταλεί από τον εγγυητή πρόσκληση κατά Άρθρο 868 ΑΚ.
Αν όχι, η διάταξη δύσκολα θα αξιοποιηθεί.
5. Σε ανακοπή κατά διαταγής πληρωμής, διατυπώστε τον λόγο του Άρθρο 862 ΑΚ με πλήρη πραγματική βάση.
Η ΑΠ 1137/2019 είναι σαφής ότι αόριστη επίκληση απορρίπτεται.
Συμπέρασμα:
Με τα δεδομένα που δώσατε, η τράπεζα κατ’ αρχήν μπορεί να στραφεί απευθείας κατά του εγγυητή με διαταγή πληρωμής, χωρίς προηγούμενη κατάσχεση της περιουσίας της εταιρείας, λόγω παραίτησης από τη διζήση κατά Άρθρο 857 ΑΚ. Ο εγγυητής μπορεί να αντιτάξει Άρθρο 862 ΑΚ μόνο αν επικαλεστεί και αποδείξει συγκεκριμένο πταίσμα της τράπεζας που κατέστησε αδύνατη την ικανοποίησή της από τη δανειολήπτρια.